گردش عبادت‌كنندگان بود ، و معمولا هفت دور از جهت گردش خورشيد به دور آن چرخيده و به آن طواف مىكردند . خانه كعبه با 360 بتچه ( بت‌هائى از درجه پائين‌تر ) احاطه شده بود ، و ممكن است نشان قبايل مختلفى باشد كه در ماه‌هاى معينى براى طواف كعبه مىآمدند . نواحى اطراف كعبه ( به شعاع 20 مايل ) سرزمين مقدس ( حرام ) محسوب گرديده و جنگيدن و خشونت در آن كاملا ممنوع بود . شايد اين مسأله براى كسى كه در يك جامعه بدون خدا « 1 » پرورش يافته است عجيب بنمايد ، ولى به نظر مىرسد خانه كعبه و بت‌هاى نصب شده در آن پاسخ كليه نيازهاى روحى و روانى اعراب را داده و آنان را سيراب مىساخت . چنان كه خواهيم ديد ، خانه كعبه و طواف به دور آن اگرچه از ديدگاه يك ناظر خارجى بىمعنى جلوه مىكرد ، ولى از ديدگاه محمد ( ص ) جذابيت روحانى فوق العاده‌اى براى مردم مكه داشت . طواف به دور كعبه وظيفه‌اى عادى و روزمره نبود ، نوعى احساس كشش روحانى بود كه مردم عادى را وامىداشت تا پس از يك روز شكار ، يا حتى بازگشت از شراب‌خوارى با دوستان ، با طواف به دور كعبه آرامش درونى خود را بازيابند . راستى در اين مراسم چه رازى وجود داشت كه مردم را اين‌چنين به خود جلب مىكرد ؟ و آنها در اين كار در جستجوى به دست آوردن چه چيزى بودند ؟ ساختمان چنين زيارتگاهى در دنياى سامىها ( نژاد سامى ) بسيار عادى بود . محوطه دايره و ساختمان چهارگوش نماد چهارگوشه دنيا و 360 بتچه نماد 360 روز در سال سومرى « 2 » بود . سال سومرى از 360 روز ، به علاوه 5 روز مقدس ، كه آن را زمان رابطه بهشت و زمين مىناميدند ، و در آن روزها به جشن و سرور مىپرداختند ، تشكيل مىگرديد . اما در مورد اعراب شايد اين 5 روز همان 5 روزى بود كه زائران كعبه به عنوان حج سالى يك بار به انجام مراسمى خاص مىپرداختند . « 3 » اعمال حج از

--> ( 1 ) - Secular ( 2 ) - Summery ( 3 ) - خانه كعبه به وحى الهى توسط حضرت ابراهيم ، قهرمان توحيد و پايه‌گذار دين حنيف ، و با كمك فرزندش حضرت اسماعيل بنا گرديد . پايه‌گذار مراسم حج خود آن حضرت است ؛ در قرآن نقل شده است كه آنحضرت پس از اتمام بناى كعبه به امر خداوند نداى دعوت حج را در عالم اعلام نمود : « وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ » ( و مردم را به انجام مناسك حجّ اعلان كن تا مردم پياده و سواره و از راه دور به سوى تو جمع آيند ) ( سوره حج ، آيه 27 ) . اولين كسانى كه مناسك حج را انجام داده‌اند حضرت ابراهيم و حضرت -